परिचयः देशको सार्वभौम सत्तालाई राजनीतिक रुपमा गरिएको विभाजन नै राजनीतिक भूगोल हो । नेपालको संविधान कार्यान्वयन पश्चात् नेपाल केन्द्रकृत शासनबाट संघीय लोकतान्त्रिक शासन पद्धतिमा रुपान्तरण भएको छ र यसको भूगोल राजनीतिक रुपमा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय गरी तीन तहमा विभाजन गरिएको छ । एउटा संघ , ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहले नेपालको राजनितिक भुगोललाई दर्शाउँदछ ।
> नेपाललाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा वि.सं.२०१८ वैशाख १ मा विभाजन गरियो ।
>भिमसेन थापाको पालामा नेपाललाई ३९ जिल्लामा विभाजन गरियो ।
> राणा प्रधानमन्त्री वीर शमशेरका पालामा ३५ जिल्लामा विभाजन गरियो ।
> नेपाललाई चार विकाशक्षेत्रमा वि.सं.२०२९ अषाढ २६ मा विभाजन गरियो । वि.सं. २०३७ आश्विन २६ मा सेती र महाकाली अञ्चल छुट्याई पाँच विकास क्षेत्र कायम गरियो ।
> वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी नेपालको संविधानले नेपाललाई ७ प्रदेश र ७७ जिल्लामा विभाजन गरियो।
राजनितिक भूगोल र भु-राजनितिबिच फरक
| भू - राजनीतिक (Geopolitics) | राजनीतिक भूगोल (Political geography ) |
| भु - राजनीतिक छिमेकी राष्ट्रसँग सम्बन्धित हुन्छ । | राजनीतिक भूगोल देशको आन्तरिक भूगोलसँग सम्बन्धित छ । |
| यसले राष्ट्रहरुबीचको Power Politics लाइ जनाउँछ । | यसले राष्ट्रलाई राजनीतिक रुपमा विभाजन गर्दछ । |
| नेपालको Geopolitics मूलतः भारत र चीन सँग सम्बन्धित छ । | नेपालको Political geography संघ, प्रदेश र स्थानीय तहसँग सम्बन्धित छ। |
| अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रहेको देशको सम्प्रभुता र अस्तित्व जोगाउने यो आवश्यक छ । | देशको व्यवस्थित रुपमा संचालन र विकासको लागी यो आवश्यक छ । |
राजनीतिक विभाजनका आधारहरु
क)जनसंख्याको आधारमा
ख) भौगोलिक आधारमा
ग) प्रशासनिक पहुँच र सुगमताका आधारमा
घ) श्रोत राधनको वितरणको अवस्थाको आधारमा
ङ) विकासको संरचनाको र अवस्थाको आधारमा
च) सामाजिक सांस्कृतिक अवस्थाको आधारमा
